Dikkat Nedir?
Günlük hayatımızda her an, her saniye bir uyaran bombardımanına maruz kalırız. Bütün duyu organlarımız aralıksız bir şekilde renk, koku, ses, sıcaklık... uyarılarını alır. Kişinin bunlardan bir veya birkaçına odaklanmasına ise dikkat denir.
Dikkati işlevi sebebiyle bir süzgeçe benzetebiliriz. Dikkat, onlarca uyaran içerisinden bize lazım olanları seçip bilincimize getirir. Bize lazım olmayanların ise farkına bile varmayız.
Dikkatin Türleri
1. Etkin (Aktif) Dikkat
Fiziksel ve zihinsel bir çaba ile, bilerek isteyerek gerçekleştirdiğimiz dikkat türüdür.
Örnek: Şu an bu yazıyı okurken bilerek ekrana dikkatinizi vermeniz
2. Edilgin (Pasif) Dikkat
Dikkati yönelten kişiden bağımsız, dışarıdan gelen uyarıcı kaynaklı, dikkatin uyarıcıya otomatik olarak istemsizce kaydığı dikkat türüdür. Çaba gerektirmez.
Örnek: Sokağınızdan şu anda bir ambulans geçse dikkatinizin ekrandan sese doğru kayması
3. Odaklanmış Dikkat
Dikkati dağıtabilecek uyaranlara rağmen sadece bir uyarıcıya odaklanan dikkat türüdür. Bu dikkat eşliğinde yeni bilgiyi öğrenmek kolay, unutmak zor olur.
Örnek: Dışarıda bekleyen ebeveynlerin kendi aralarında sohbet etmesi sonucunda deneme yapılan sınıfa uğultu gelmesine rağmen öğrencinin bu ve diğer bütün uyaranları göz ardı etmesi, sadece okuduğu soruya odaklanması
4. Bölünmüş Dikkat
Aynı anda birden fazla şeyi yapabilmek için kullanılan dikkat türüdür. Yapılan hiçbir şeye odağın tamamı verilmediğinden bu dikkat eşliğinde edinilen yeni bilgileri öğrenmek zor, unutmak kolay olur.
Örnek: Bir öğrencinin ekran karşısında ders çalışması
5. Sürdürülen (Sürekli) Dikkat
Kişinin, dikkati verdikten sonra elindeki görevi bitirene kadar onu sürdürdüğü dikkat türüdür. Bir diğer adıyla konsantrasyon.
Örnek: Öğrencinin uzun bir paragraf sorusunu okumayı bitirdiğinde başını unutmaması
Dikkatin Önemi
Dikkat; algılama, farkına varma, belleğe alma, öğrenme, düşünme, hatırlama gibi birçok bilişsel sürecin ön koşuludur. Dikkatte eksiklik olduğunda, diğer süreçler de bundan etkilenir.
Günlük hayatımızda farkında olmasak da dikkatimizi en temel görevlerimizi yerine getirirken bile kullanırız. Örneğin; sabah kalktığımızdan yatışımıza ne yapacağımızı planlarken, yeni bir şeyler öğrenirken, ya da araba kullanırken dikkatimizi kullanırız.
Dikkati Neler Etkiler?
Dikkati etkileyen etkenleri dışsal (dışarıdan gelen uyaranla alakalı) ve içsel (dikkati yönelten bireyle alakalı) olmak üzere ikiye ayırırız.
Dışsal Etkenler
Uyaranların özellikleri onlara ne kadar dikkat vereceğimizi etkiler. Bu özellikler: büyüklük, şiddet, renk, parlaklık, zıtlık, değişkenlik, hareket, tekrar ve yeniliktir.
1. Büyüklük
Uyaranın büyüklüğü ona verilen dikkat oranını etkiler.
Örnek: Aynı boyuttaki elmalar içerisinde bir tane büyük elma varsa en çok ona dikkat ederiz.
2. Şiddet
Uyaranın ne kadar şiddetli olduğu ona ne kadar dikkat edeceğimizi etkiler.
Örnek: Başınızda hafif bir ağrı varsa bunu görmezden gelebilirken şiddetli bir ağrı varsa dikkatinizi mutlaka ona verir ve buna çözüm bulmak için bir yol ararsınız.
3. Renk
Uyaranın rengi ona dikkatimizi verip vermeyeceğimizi etkiler. Hatta reklam ajansları ve şirketler de bu durumdan yararlanır ve dikkatinizi onlara vermeniz için yarışırlar.
Örnek: Aynı renkteki kalemler içerisinde bir tane farklı renkte bir kalem varsa dikkatimizi en çok renkli kaleme veririz.
4. Parlaklık
Uyaranın parlaklığı da dikkatimizi ne kadar ona vereceğimizi etkiler.
Örnek: Aynı parlaklıktaki tabelaların olduğu bir sokakta sadece bir tabela daha az veya daha fazla parlaksa dikkatimizi en çok o tabela çeker.
5. Zıtlık
Uyaranların içerisinde zıt olan diğerlerine göre dikkatimizi daha çok çeker.
Örnek: Aynı yönde ilerleyen trafiğin içinde ters yöne giden bir araba görürsek dikkatimizi en çok ona veririz.
6. Değişkenlik
Aynı şekilde devam eden uyaranda bir değişiklik olduğunda bu dikkatimizi çeker.
Örnek: Aynı tonda konuşan konuşmacı ses tonunu bir anda artırırsa bu, dikkatimizi çeker.
7. Hareket
Bütün uyaranların sabit olduğu bir ortamda hareketli olan uyaran dikkati daha çok çeker.
Örnek: Bütün arabaların park halinde olduğu bir otoparkta araçlardan bir tanesi hareket etmeye başlarsa dikkatimizi o hareket edene veririz.
8. Tekrar
Bir uyaranın tekrar tekrar karşımıza çıkması, onun fark edilme ve dikkatimizi çekme ihtimalini artırır.
Örnek: Geçtiğimiz yıl karşımıza her türlü reklam alanında çıkan Trendyol en az bir noktada dikkatimizi ona vermemizi sağladı.
9. Yenilik
Alıştığımız uyaranların içerisinde bize yeni gelen bir uyaran olursa dikkatimizi yeni olan daha çok çeker.
Örnek: Sınıf arkadaşlarını ezbere bilen bir öğrenci sınıfa girdiğinde en çok sınıftaki yabancı kişi dikkatini çeker.
İçsel Etkenler
Dikkati yönelten bireyle ilgili bazı özellikler, uyarana ne kadar dikkatini verebileceğini etkiler. Bunlar: bireyin beklentileri, geçmiş yaşantıları, ihtiyaçları ve ilgisidir.
1. Bireyin Beklentileri
Bireyin uyarana ne kadar önem verdiği, kişisel hedefleriyle ne kadar uyumlu olduğu ve sonucunda onu ne kadar etkileyeceği kişinin o uyarana ne kadar dikkatini vereceğini etkiler.
Örnek: Eğer karşınızdaki kişiye önem veriyorsanız pür dikkat dinlersiniz. Önem vermediğiniz bir kişiyse söyledikleri bir kulağınızdan girip öbüründen çıkar.
Örnek 2: Eğer sizin bilgisayar mühendisi olma hedefiniz varsa karşınıza çıkan ücretsiz spor kursu yerine ücretsiz kodlama kursu dikkatinizi çeker.
Örnek 3: Eğer bir sınav değerlendirilmeyecekse ona verdiğiniz dikkat düşük, sınav sonucu karne notunu vb. etkileyecekse yüksek olur.
2. Bireyin Geçmiş Yaşantıları
Bireyin kişisel şemaları ve deneyimleri verdiği dikkati etkiler.
Bireyler yaşantıları sonucu hayata dair bazı zihinsel örüntüler oluşturur. Bu örüntülere biz şema deriz.
Örnek: Eğer bir öğrencinin "Öğretmenler bizim için buradalar." şeması varsa anlattığına verdiği dikkat yüksek, "Öğretmenler anca bizi azarlarlar." şeması varsa anlattıklarına verdiği dikkat düşük olur.
Kişinin önceki deneyimleri yeni edindiği deneyimleri etkiler. Tanıdık bulduğu şeylere ise dikkatini daha kolay verir.
Örnek: Geometrik şekilleri öğrenmiş çoğu kişi sağ üstteki şekli gördüğünde ona bir bütün olarak dikkatini vermez. Onun yerine zihninde o şekli içindeki geometrik parçalara ayırır ve aşağıdaki gibi parçalara dikkat eder. Geometrik şekilleri öğrenmemiş bir çocuk ise burnu kocaman olan bir insan silüeti görebilir ve şeklin bütününe dikkat eder.
3. Bireyin İhtiyaçları
Bireyin fizyolojik ve psikolojik ihtiyaçları bir uyarana ne kadar dikkatini verebileceğini etkiler.
Örnek: Karnı aç olan biri çarşıda en çok restoranlara dikkatini verir.
Örnek 2: Hayatındaki kimse tarafından anlaşılmadığını düşünen birisi en çok önüne düşen psikolojik danışmanlık reklamlarına dikkat eder.
4. Bireyin İlgisi
Birey dikkatini en çok ilgisi olan konulara yöneltir.
Örnek: Londra'ya Türkiye'den giden bir mimar en çok binalara dikkat edecekken araba meraklısı birisi en çok Türkiye'de olmayan arabalara dikkatini verecektir.
