"Görünen her şeyin mutlaka
bir de görünmeyen tarafı vardır.
Görünmeyeni görmek için çaba harca."
Hallac-ı Mansur
Dünya üzerinde ilk etapta sosyal bir sorun, akabinde bir politik sorun haline gelmiş olan NEET kavramı, ülkelerin dikkatini çeken ve küresel düzeyde etkiye sahip çok katmanlı ve girift bir yapıdır. Peki nedir NEET kavramı?
Ülkelerce çeşitli tanımları yapılan ancak öz itibarıyla "ne eğitimde ne istihdamda olan genç" veya "ev genci" demektir. Ev genci olmanın niteliği ülkeden ülkeye değişmekle birlikte TÜİK tarafından 18-24 yaş grubunda kabul edilen bu gençler azımsanamayacak kadar fazladır. Sayıları 2026 yılı itibarıyla 6.5 milyonu aşan, belki de en fazla sesi duyulması gereken ama adeta "görünmez bir yüz" haline gelen gençler... Katmanlı bir yapıda olan NEET, yalnızca sosyolojik ve politik nedenlerle açıklanamaz. Bu nedenler girift bir yapı oluşturmakla birlikte bireyin aile kültürü, eğitim süreci, kişilik özellikleri, sosyal çevresi ve çatısı altında bulunduğu devlet politikasıyla gibi birçok etkenle çok boyutlu bir etkileşim içindedir. Bu kavramın gerisinde duran karanlık tarafa ışık tutmak ve psikolojik perspektiften incelemek gereklidir. Çünkü bu olgu, yalnızca iş bulamama ve istihdam edilememe değil; gelecek beklentisi, psikososyal sorunlar, kişilerarası ilişkilerle yakinen ilgilidir.
Tanım için kullanılan bireyin istihdam alanında olmaması, istihdam için bir çaba içinde bulunup/bulunmaması ve bireyin örgün veya yaygın eğitimde bulunmaması gibi genel ölçütler, durumu çerçevelemekte ve ancak tablonun renklerini göz ardı etmektedir.
NEET, heterojen bir yapıdadır. Bu durumun sebebi, NEET kavramının yalnızca işsiz bireyleri değil; iş aramayan, çalışan ancak bir maaşı olmayan -ev içi gönüllü emek-, sağlık problemleri yaşadığı için iş aramayan veya çalışmayan kişileri kapsamasıdır (Eurofound, 2012; Polat, 2021; Rahmani & Groot, 2023). Literatürde NEET bireyler aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrılır. Aktif NEET’ler genellikle iş arayan ve istihdama katılmak isteyen bireyleri tanımlamak için kullanılırken pasif NEET’ler iş aramayan, eğitim sürecinde bulunmayan ve sistemden uzaklaşmış bireyler olarak tanımlanmaktadır. Pasif NEET’ler, aktif NEET’lere göre topluma kazandırılması daha güç, desteğe daha fazla ihtiyaç duyan ve sosyal müdahale gerektiren grup olarak açıklanmaktadır (Işık, 2019). Bu ayrımın yapılması desteğe ihtiyacı olan grubu tanımlamak adına önemlidir.
Sözü edilen NEET gençler depresyon ve anksiyete gibi ruh sağlığını etkileyen sorunlarla baş ederken bir yandan çeşitli olumsuzluklar yaşamaya açık hale gelmektedirler. Bu olumsuzluklar: düşük özsaygı, geleceğe dair beklenti kaybı ve yalnızlık olarak açıklanabilir. Bireyin psikolojik durumunu, sosyal alandaki rolünü ve toplumdaki var olma kapasitesini zayıflatan NEET olgusu, bireyden toplumun dinamiklerine dek tüm alanlara nüfuz etmektedir. Gençlerin yaşaması muhtemel psikolojik sorunlar, sosyal destek ve müdahale ihtiyacı düşünüldüğünde NEET olgusunun nedenleri üzerinde durmak gerekmektedir. Bireyi etkileyen bu faktörler mikro, mezo ve makro olarak değerlendirilebilir.
Mikro düzeyde faktörler bireysel olarak ele alındığında bu faktörlerin NEET statüsüne sahip olmada önemli bir etkiye sahip olduğu görülmektedir. Bu etki bireyin sistem dışına çıkmasıyla ve işgücünden uzaklaşmalarıyla sonuçlanmaktadır. Bireyin akademik hayatı, okul bırakması, eğitim seviyesinin yüksek olmaması, başarısızlık ve motivasyon eksikliği gibi durumlar bireyin zorunlu eğitimini tamamlayamamasına ve bu duruma bağlı olarak işgücüne katılımda bireyi dezavantajlı konuma getirmektedir. Tüm bunlar sonucunda birey NEET olma riskiyle karşılaşmaktadır (Kiss et al., 2022; Tatar & Öztürk, 2024).
Mezo düzeydeki faktörler bireyin dışındadır, ancak bireyin içinde bulunduğu çevre ve aile yapısı belirleyici konumdadır. Ailenin ekonomik düzeyi, bireyin ebeveynlerin eğitimi ve aile yaşantısı, toplumsal cinsiyet rolleri ve ev içi roller gibi faktörler bu kapsamda değerlendirilmektedir. Bu faktörler bireyin dışında olmasına karşın bireyin NEET statüsüne geçişine zemin hazırlamaktadır.
Özellikle geleneksel toplumlardaki kadınların ev içi rol paylaşımı sebebiyle NEET olması daha olası görülmektedir (Polat, 2021). Ek olarak ebeveyn problemleri, aile içinde yaşanan istikrar sorunları, ailede şiddet gibi problemler, bireylerin psikolojik problemler yaşamasına ve NEET riskini artırması ile bireyleri sistem dışına çıkararak psikososyal sorunlarla karşı karşıya kalmalarına zemin hazırlamaktadır (ETF, 2015).
Makro düzeyde bireyden ve çevresinden ziyade sistemsel sorunlar ve yapı kaynaklı problemler ortaya çıkmaktadır. Bireyin içinde bulunduğu eğitim sistemi, politik sorunlar ve işgücü piyasasındaki taleplerin karşılıksız kalması gibi faktörler NEET statüsü için başlıca sebepler arasındadır. Mikro, mezo ve makro düzey faktörler göz önüne alındığında NEET gençlerin oranının ülkeler, kültürler ve politikalara göre farklılık gösterdiği görülmektedir. Oranın yüksek olduğu ülkeler düşük ve orta gelirli ülkelerdir. Gelişmekte olan ülkelerde görülen bir olgu ise “diplomalı işsizlik” olgusudur. Bu durum yükseköğretim kurumlarından mezun olmuş bireylerin dahi NEET olabileceğini kanıtlar niteliktedir (Bayrakdar & İncekara, 2013; Işık, 2019).
NEET statüsünün ortaya çıkışı karmaşık sosyoekonomik, kültürel ve politik faktörlere dayanmaktadır. Dolayısıyla, NEET gençlere yönelik çözüm stratejilerinin etkin olabilmesi için yalnızca bireysel düzeye odaklanmak yerine, aileyi, eğitim sistemini, işgücü piyasasını ve toplumsal yapıyı kapsayan çok düzeyli politikaların geliştirilmesi gerekmektedir. Görünmeyeni görünür kılmak, ışık tutmak elzemdir.
KAYNAKÇA
